§ 42. 2. Міжнародныя адносіны канца ХХ - пачатку ХХI ст. (падручнік)

§42.2. Міжнародныя адносіны канца ХХ - пачатку ХХI ст.

 

1. Міжнародныя адносіны ў канцы 90-х гадоў ХХ ст.

            На выніку рэальнага паслабленняглабальнага ваенна-палiтычнага супрацьстаяння паміж двума блокамі з аднаго боку,і адначасовага абвастрэння рэгіянальных канфліктных сітуацый і пагрозы "малыхвойн »- з іншага боку, на першы план сусветнай палітыкі выйшлі праблемыабароны правоў і бяспекі асобы і народаў, гуманітарна-прававыя, культурныякантакты, распаўсюд аб'ектыўнай інфармацыі. Сукупнасць гэтых характарыстыкатрымала назву "чалавечае вымярэнне". Канкрэтныя людзі дзеюць перадумовыдаверу або недаверу паміж народамі і дзяржавамі, ад якіх залежыць рашэнневаенна-палітычных праблем, праблем аховы і паляпшэння стану прыроднагаасяроддзя, развіццё гандлёва-эканамічных і навукова-тэхнiчных сувязей і да т.п.

            Канцэпцыя «чалавечага вымярэння» імеханізм супрацоўніцтва дзяржаў па гуманітарна-прававых пытаннях былі абгрунтаваныяу спецыяльным раздзеле падагульняючага дакумента Венскай сустрэчы ўдзельнікаўНБСЕ ў студзені 1989 г.

            Важнымі органамі, якія закліканыязаймацца гуманітарнымі праблемамі, пытаннямі забеспячэння асноўных правоў ісвабод людзей ёсць НБСЕ (з 1994 г. называецца АБСЕ - Арганізацыя пабяспекі і супрацоўніцтве ў Еўропе) і Савет Эўропы - рэгіянальная міжурадаваяарганізацыя, створаны ў 1949 г.

            Распад СССР і Югаславіі, адукацыю новыхнезалежных дзяржаў, цяжкасці краін былога сацыялістычнага лагера, аб'яднаннеГерманіі і інтэграцыя заходніх краін сталі важнымі фактарамі пабудовыагульнаеўрапейскага дома і развіццю міжнародных адносін 90-х гадоў.

            Павалілася ранейшая стабільнасць,якая абапіраецца на хуткую рэакцыю звышдзяржаў на парушэнне раўнавагі і насупастаўленне сваіх крокаў з рэакцыяй магчымага ворага, роўна як і з уласнаймагчымасцю яго нейтралізаваць.

            Разам з тым распад двухполюснысістэмы выклікаў страту палітычных арыенціраў у асобных дзяржаў, крах ідэалёгіітаталітарызму там, дзе яна панавала, хаос у мысленні многіх людзей. У адукавануюпаражніну ўрываецца нацыяналізм, варожасць, нястрымная агрэсіўнасць.

Міратворчыянамаганні ААН, ЕС, NATO і іншых міжнародных структур не заўсёды з'яўляюцца эфектыўнымі іадэкватнымі. Замест небяспекі глабальнага сутыкнення ў свеце ўзмацнілася пагрозалакальных войнаў.

            Кардынальныя змены ў свеце зрабіліактуальнай задачу станаўлення новай сістэмы еўрапейскай бяспекі. Рашэннюгэтай задачы спрыялі як розныя шматбаковыя сустрэчы, так ідвухбаковыя кантакты паміж дзяржавамі Еўропы.

            Важным крокам да ўсталяванняновай сістэмы бяспекі ў Эўропе стала падпісанне ў сакавіку 1995 г. 52краінамі АБСЕ "Пакта стабільнасці ў Еўропе". Краіны, якія падпісаліпакт, абавязаліся развіваць добрасуседскія адносіны на асновегалоўных дакументаў ААН, АБСЕ і Савета Еўропы, згодна з прынцыпам суверэннайроўнасці, павагі правоў, уласцівых суверэнiтэту, непарушнасці межаў,тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржаў, павагі міжнародна прызнаных межаў,неўмяшання ва ўнутраныя справы, захавання правоў чалавека, асабліва асоб,Прадстаўнікі нацыянальных меншасцяў.

            У 1993-1995 гг цэнтр этнічнагасупрацьстаяння на тэрыторыі былой Югаславіі перамясціўся з Харватыі ўБоснію, дзе вялі паміж сабой барацьбу тры грамады: сербская, харвацкая імусульманская. Сусветная супольнасць усю віну за развязванне канфлікту паклалана Сербію і 25 Красавік 1993 ўсталявала эканамічную блакаду.

            Пасля чатырох гадоў вайны ў Боснііпад ціскам сусветнай супольнасці канфліктуючыя бакі нарэшце сур'ёзна селіза стол перамоваў і 15 Снежань 1995 года было заключана мірнае пагадненне. З мэтайвыкананне пагаднення на тэрыторыю Босніі былі ўведзеныя войскі НАТА колькасцю 60тыс. чалавек.

            Прагнаўшы канфлікт у Босніі,сусветная грамадскасць апынулася перад тварам праблемы Косава, якая ўступілаўзброенага характару. Албанскія меншасць, якое пражывае на тэрыторыі Сербіі ураёне Косава, узялася за зброю з мэтай дамагчыся далучэння краю да Албаніі.Сербская армія, маючы вопыт антыпартызанская барацьбы, жорсткімі сродкамістала душыць партызанскі рух албанцаў. Каб патушыць новую пажар наБалканах, у канфлікт умяшаліся ААН, НАТА, АБСЕ і іншыя арганізацыі. Янапрымусілі тыя, што ваявалі боку сесці за стол перамоваў і заключыць пагадненне(1998 г.). Але выкананне дамовы ўвесь час падвяргаецца супраціў яе праціўнікаўяк з аднаго, так і з другога боку, што выліваецца ў выбліскі гвалту. Кабпакласці канец кровапраліцця, у лютым 1999 г. пад пагрозай прымяненнясілы з боку НАТА абедзве тыя, што ваявалі боку селі за стол перамоваў. Аднакдамоўленасці не было дасягнута. Віну за зрыў перамоў быў пакладзены наСербію. НАТА, каб зрабіць Сербію больш падатлівасці,  вырашылі супраць яе вайну. Плынь 78 дзёнавіяцыя НАТО бамбавала Сербію. Нарэшце, сербы вывелі свае войскі з Косава,а ў край былі ўведзеныя войскі НАТА і Расіі.

Вайна ў Косава нестала апошняй у рэгіёне. У наступным годзе ўспыхнула вайна ў Македоніі, дзеалбанскай меншасць падтрымана звонку разгарнула вайну супраць цэнтральнага ўрада.Нарэшце, дзякуючы намаганням ААН, НАТА, ЕС, АБСЕ канфлікт удалося пагасіць.  

            Небяспечным і напружаным застаеццастановішча на Блізкім Усходзе (Палестына, Ірак, раён пражывання курдаў і інш)і ў шэрагу дзяржаў былога Савецкага Саюза (Грузія, Арменія, Азербайджан,Таджыкістан). Абвастрылася супрацьстаянне паміж Індыяй і Пакістанам, якія зрабілірашучыя крокі ў бок ператварэння ў ядзерныя дзяржаве, ажыццявіўшы падземныя ядзерныявыпрабаванні. Сур'ёзны ўдар па стабільнасці ў свеце нанесла азіяцкаяфінансава-эканамічны крызіс. Для вырашэння вострых канфліктных сітуацый у гэтыхрэгіёнах неабходны сумесныя намаганні ўсіх зацікаўленых бакоў і міжнародныхміратворчых арганізацый.

            З'яўленне новых незалежных дзяржаўпрывяла да новай расстаноўцы сіл у сусветнай палітыцы. ЗША засталіся адзінайзвышдзяржавай. Ўступіла ў новую фазу барацьба за сферы ўплыву.

            Палітычная нестабільнасць у розныхрэгіёнах свету пагражае выбухам новых лакальных канфліктаў. У канцы 90-хгадоў Трапічная і Паўднёвая Афрыка сталі рэгіёнам крывавых войнаў, пераваротаў,партызанскіх рухаў (Конга, Ангола, Руанда і інш.)

            Усё больш даюць аб сабе ведацьсацыяльна-эканамічныя праблемы краін "трэцяга свету". Чысты прыбытак200 самых багатых людзей перавышае даход 40% насельніцтва свету (г.зн. 2500000000чалавек).

            Непаразуменні паміж Расеяй і ЗШАпаставілі пад пагрозу развіццё агульнаеўрапейскага працэсу і працэсу ядзернагараззбраення. Рознагалоссі ўзніклі з розныя пазіцыі бакоў у пытанняхпашырэнне НАТА на Ўсход, у урэгуляванні блізкаўсходняга і югаслаўскагаканфліктаў. Расея імкнецца гуляць дамінуючую ролю на тэрыторыі былогаСавецкага Саюза. С такімі праблемамі свет ўступіў у трэцяе тысячагоддзе.

 

2. Міжнародныя адносіны ў пачатку XXI стагоддзяМіжнародны тэрарызм

            Пачатак XXI стагоддзя не прынёс светуна Зямлі. З усіх праблем, якія былі перанятыя з папярэдняга стагоддзя найбольшнебяспечнай стала праблема міжнароднага тэрарызму.

            З'ява міжнароднага тэрарызму вядомачалавецтву яшчэ з часоў сярэднявечча, але менавіта ў цяперашні час, калі завяршаеццафарміраванне глабальнай сусветнай цывілізацыі міжнародны тэрарызм набывае новуюякасці і месцы ў сусветнай палітыцы.

            Прычыны існавання міжнароднагатэрарызму на сучасным этапе:

·         нявырашанасцьнацыянальных праблем; праблем граніц. Значная частка народаў пазбаўленая правана нацыянальнае самавызначэнне;

·         адсутнасць дзейснагамеханізму барацьбы з тэрарызмам;

·         дамінаванне ЗША ў свеце,як адзінай звышдзяржавы;

·         супярэчнасць паміжхрысціянскай, ісламскай, далёкаўсходняй цывілізацыямі;

·         імкненне асобных людзей,арганізацый да дэзарганізацыі устаноўленага сусветнага парадку, іх імкненнепасеяць збожжа страху і няўпэўненасці.

Асаблівасціміжнароднага тэрарызму на сучасным этапе:

·         накіраванасць супрацьвядучых краін свету;

·         выкарыстанне рэгіёнаўміжнароднай нестабільнасьці для развіцця  сетак сваіх арганізацый і ажыццяўлення тэрарыстычнай дзейнасцi;

·         падтрымкасепаратысцкіх рухаў, спроба ўсталяваць кантроль над нацыянальна-вызваленчымрухамі;

·         выкарыстаннясучаснай тэхнікі і тэхналогій;

·         каардынацыя дзеянняў іўзаемная падтрымка тэрарыстычных арганізацый;

·         арганізацыя фінансаваннятэрарыстычнай дзейнасці за кошт легальнага бізнесу і кантролю наднелегальным бізнесам;

·         ажыццяўленняшырокамаштабных тэрарыстычных акцый, якія б мелі шырокі сусветнай рэзананс;

·         імкненне тэрарыстаўстварыць «дзяржава ў дзяржаве»;

·         значны ўплыўісламскага фактару.

            Тэрарыстычны акт 11 вер2001 у Нью-Ёрку і Вашынгтоне (захопленыя тэрарыстамі-сьмяротнікаміпасажырскія самалёты урэзаліся ў хмарачосы Сусветнага гандлёвага цэнтра ібудынак Пентагона) заахвоціла сусветную грамадскасць да аб'яднання ў барацьбе зтэрарызмам. Была створана шырокая антытэрарыстычная кааліцыя дзяржаў на чале зЗлучаныя Штаты Амерыкі, разгарнула шырокамаштабную барацьбу з сеткай тэрарыстычныхарганізацый. Гэтая барацьба вядзецца ў эканамічнай сферы (ліквідацыя крыніц,каналаў фінансавання тэрарыстычных структур);  ваеннай (ажыццяўленне антытэрарыстычных аперацый па знішчэнню выяўленых базтэрарыстаў); палітычнай і інш Важным  на шляху барацьбы з тэрарызмам ліквідацыі рэгіёнаў міжнароднайнестабільнасці, звяржэння ў некаторых краінах тых рэжымаў, якія спрыяюць дзейнасцітэрарыстаў, ўрэгуляванні канфліктаў у гарачых кропках.

02

Будынка-двайнятыСусветнага цэнтра гандлю ў Нью-Ёрку сталі

аб'ектамстрашнага тэрактаў 11 верасня 2001

 

            Адказнасць за ажыццяўленнетэрарыстычнага акту ў Нью-Ёрку адміністрацыя ЗША ўсклала на тэрарыстычнуюсетка "Аль-Каіда", якую ўзначальваў Бэн Ладэн. ЗША абвясцілі сапраўдную вайну гэтайструктуры. З верасня 2001 спецслужбы 70 краін свету арыштаваліпаўтары тысячы чальцоў гэтай арганізацыі. Напрыканцы восені 2001 г. ЗША і іхсаюзнікі па антытэрарыстычнай кааліцыі пачалі вайну супраць рэжыму "Талібану"ў Афганістане, які адмовіўся выдаць лідэра Аль-Каіды. Да канца лютага2002 у выніку аперацыі «Нязломная свабода" рэжым "Талібану" былозагінуў, аднак лідэрам тэрарыстаў удалося пазбегнуць арышту або гібелі. Насапраўдны Дзень барацьбы з тэрарыстычнай сеткай працягваецца.

            Акрамя барацьбы непасрэдна зтэрарыстамі ЗША разгарнулі барацьбу супраць рэжымаў абвінавачаных ў падтрымцытэрарызму. 30 студзеня 2002 г. прэзідэнт ЗША Дж. Буш-малодшы заявіў абіснаванне «Восі зла» КНДР-Іран-Ірак. Рэжымы названых дзяржаў, якія маюцьзброю масавага паражэння, уяўляюць пагрозу міру.

            Увосень 2002 г. абвастрыласястановішча вакол Ірака. ЗША і Вялікабрытанія сцвярджалі, што Ірак насуперакрэзалюцыі ААН 1991 так і не раззброілі (усяго да 2003 г. былопрынятае 12 рэзалюцый): у яго ёсць хімічнае, бактэрыялагічнае зброю і яго носьбіты.Таксама Садаму Хусэйну закідвалася сувязі з міжнароднымі тэрарыстычныміарганізацыямі, злачынствы супраць уласнага народа.

            Каб праверыць падазрэнні ААН прымаеадпаведную рэзалюцыю і ў Ірак было падрыхтаваны спецыяльную камісію арганізацыі,якая, прапрацаваўшы тры месяцы, так і не знайшла ЗМЗ. Тымчас ЗША і Вялікабрытанія сцягваюць ў рэгіён свае войскі і ствараюцьантыірацкую кааліцыю. Усе спробы ЗША і Вялікабрытаніі правесьці праз ААНрэзалюцыю, якая дала ім магчымасць пачаць вайну супраць багдадзкага рэжыму,для яго раззбраенні і звяржэнне. Аднак іх імкненне так і не быў падтрыманысусветнай грамадскасцю. Супраць пазіцыі ЗША выступілі Францыя, Германія, Кітай,Расія і цэлы шэраг іншых вядучых дзяржаў. Францыя і Расію прыгразілінакласці вета. Зразумеўшы, што легітымнасці сваіх дзеянняў не дамагчыся, ЗША іВялікабрытанія вырашылі дзейнічаць самастойна, зламаўшы усю сістэму міжнародныхадносін, якая склалася пасля заканчэння халоднай вайны », праігнараваўшы ўсеміжнародныя арганізацыі і грамадскае меркаванне. 18 сакавіка 2003 г. Дж.Буш-малодшы высунуў ультыматум Садаму Хусэйну, каб той пакінуў ўладу іпакінуў краіну. Сакавік 20 войскі ЗША і Вялікабрытаніі разгарнулі баявыя дзеянні(Камандуючы генерал Томі Фрэнкс. Пасля 21 дня вайны амерыканскія войскіўсталявалі кантроль над Багдадам, а ангельцы - над Басры. Хусейн страціўкантроль над краінай і знік. 14 КРАСАВІК 2003 любой арганізаванысупраціў было задушанае. У пачатку траўня было абвешчана аб завяршэнні баявыхдзеянняў. Аднак вайна не скончылася, у краіне разгарнулася партызанская вайна супрацьамерыканскіх войскаў. Няма такога дня, каб не прыходзіла апавяшчэнне абстраты сярод амерыканскіх вайскоўцаў.

            Звяржэнне рэжыму Хусейну паставілана парадак дня пытанне аб пасляваенным Іраку і ўсяго рэгіёну Блізкага Усходу.Пасля серыі перамоваў ЗША і Вялікабрытаніі прыйшлося змякчыць сваю пазіцыю.ААН, ЕС таксама прымуць удзел у аднаўленні і фарміраванні ўлады ў пасляваенным Іраку.

            Абвастрэннем становішча вакол Іракувырашыла скарыстацца КНДР, якая заявіла аб сваім выхадзе з Дагавора абнераспаўсюджванні ядзернай зброі і аднавіла работы па будаўніцтву ядзернайрэактара. Таксама была праведзена серыя выпрабавальных пускаў балістычных ракет ізроблена заява аб наяўнасці ядзернай зброі. ЗША спачатку прарэагаваў на гэтадосыць мякка, па завяршэнні вайны ў Іраку, пачалі пошук выйсця з пагрозлівайсітуацыі і ў гэтым рэгiёне. Аднак рэальных дасягненняў так і няма.

            Таксама не сьціхае канфлікт наБлізкім Усходзе. Немагчыма выпрацаваць прымальную формулу ўрэгуляванняізраільска-палестынскага канфлікту. Рэалізацыя плана «Дарожная карта» прабуксоўвае.

 

"Стратэгія нацыянальнай бяспекі ЗША" (выманне)

            СённяЗША валодаюць беспрэцэдэнтнай ваеннай моцай, а таксамавялікім эканамічным і палітычным уплывам. У адпаведнасці з нашым мінулым іпрынцыпамі, мы не выкарыстоўваем нашу сілу для ажыццяўлення ціску для атрыманняаднабаковых пераваг. Замест гэтага мы імкнемся стварыць баланс сіл на карысцьсвабоды чалавецтва - умовы, пры якім усе краіны і ўсё грамадства змогуць самівыбіраць выгоды і праблемы палітычнай і эканамічнай свабоды. На бяспечным свецелюдзі змогуць жыць лепшай жыццём. Мы будзем абараняць свет, змагаючыся з тэрарыстаміі тыранамі. Мы будзем захоўваць мір, будуючы добрыя адносіны сярод буйныхдзяржаў. Мы будзем распаўсюджваць зону свету. Падтрымліваючы свабодныя і адкрытыя грамадствана кожным кантыненце?

? І гэта шлях не толькі для Амерыкі. Ён адкрыты для ўсіх.Для дасягнення названых мэт ЗША будуць:

-       абараняць імкненне дачалавечай годнасці;

-       умацоўваць саюзы длязабеспячэння перамогі над глабальным тэрарызмам і прымаць меры па ўстараненнюнападаў на нас і нашых сяброў;

-       працаваць з іншымібакамі для ўрэгулявання рэгіянальных канфліктаў;

-       перашкаджаць нашымворагам пагражаць нам, нашым саюзнікам і нашым сябрам зброяй масавагазнішчэння;

-       ініцыяваць новую эру глабальнагаэканамічнага росту шляхам свабодных рынкаў і свабоднага гандлю;

-       пашыраць сферуразвіцця, павялічваючы адкрытасць грамадстваў і ладу інфраструктуру бяспекі;

-       пашыраць вобласцісумесных дзеянняў с іншымі асноўнымі глабальнымі цэнтрамі сілы;

-       рэарганізоўвацьінстытуты нацыянальнай бяспекі Амерыкі з улікам выклікаў і магчымасцяўXXI ст.

 

Пытанні і заданні:

1.    Якія асноўныя праблемы міжнародных адносін довилося вырашаць у 90-ягады?

2.    Чаму Балканы канцы ХХ ст. ізноў сталі «парахавым склепам"Еўропы? Як праблема Балкан была вырашана?

3.    Што такое міжнародны тэрарызм? Якія чыннікі яго існавання?

4.    Якая галоўная мэта знешняй палітыкі ЗША на сучасным этапе?

5.    Запоўніце табліцу: «Асноўныя падзеі міжнародных канца 90-х гадоў ХХ ст.- Пачала XXI стагоддзя "

6.     

Дата

Падзея

Вынік,  наступствы