§ 3. Ваенныя дзеянні ў сярэдзіне 1941 - 1942 гг (падручнік)

§3. Ваенныя дзеянні ў сярэдзіне 1941 - 1942 гг

 
1. ПадрыхтоўкаГерманіі да нападу на СССР. План «Барбароса»

            З завяршэннем ваенных дзеянняў укантынентальнай Еўропе Германія ўзяла пад свой кантроль вялізныгеапалітычнае прастору. Яна акупавала Польшчу, Галандыі, Бельгіі, Даніі,Нарвегія, Люксембург, значную частку Францыі, Югаславію, Грэцыі.

            Таксама ў пачатку свайго канцлерстваГітлер адкрыта казаў аб сваіх планах будучых тэрытарыяльных пераўтварэнняў уЕўропе і ўсталявання "новага парадку". Паводле яго схеме ў Нямеччыну мелідалучацца заселеныя немцамі тэрыторыі прылеглых дзяржаў. Такім чынам уцэнтры Еўропы меў ўтварыцца "сталёвы блёк", вакол якога будуць гуртавацьблізкія да немцаў неарiйськi расы - дзяржавы-сатэліты, пазбаўленыя сваёйнезалежнай фінансавай, эканамічнай сістэм, войску, структуры кіравання і г.д.Над усім меў панаваць нiмецький "новы парадак". Каб яго выконваць,ўтваралі спецыяльныя ведамства, службы, гауляйтерства, комiсарiаты.

            Непасрэдна да рэйху ўвайшлі:Саар, Аўстрыя, Судзецкая вобласць, Мемельской вобласць. Рэшткі незалежнай Чэхіісталі "пратэктаратам". З захапленнем Польшчы у Нямеччыну вярнуліся зямлі,вiдтятi ад Нямеччыны Версальскім дагаворам: Данія пазбаўлялася часткіШлезвiг-Гольштэйна, а Францыя Эльзаса і Лотарингiи. У склад рэйха адышлаад Югаславіі Славенія, Штiрiя, шэраг іншых iлiрiйських зямель.

            Значныя тэрытарыяльныя прырашчэннядасталі саюзнікі Германіі. Венгрыі адышлі зямлі ад Славакіі (памежныятэрыторыі), Румыніі (Трансільванія) і Югаславіі (Ваяводзіна); Балгарыявярнула сабе Паўднёвую Добруджу, а таксама далучыла частку югаслаўскай ігрэцкай Македоніі, Фракіі. Тоўстымі кавалкамі заваяванай тэрыторыі дзяліўся фюрэрз сваім сябрам дуче - Італія атрымала некаторыя прыгранічныя тэрыторыі Францыі,часткі Грэцыі і Югаславіі.

            Саюзныя Германіі дзяржавы павіннырасплачвацца нерiвноправнимы гандлёвымі дагаворамі, за бесцань збываць уНямеччыну сваю аграрную прадукцыю ў абмен на дарагія вырабы прамысловасці,прычым цэны дыктаваў Рейхсбанка. На такіх умовах у агрэсіўны саюз з Нямеччынайі Італіі уступілі Венгрыя, Балгарыя, Румынія, Харватыя, Славакія іФінляндыя, а таксама рэжым Вiшi ў Францыі. Краіны "оci" падтрымлівала Іспанія. Гэтаня перашкодзіла Гітлера адлюстроўваць будучую агрэсію супраць СССР як крыжовы паходсупраць бальшавізму. Значных пераваг дзяржавы "оci" дасягнулі ў Афрыцы, Кітаі іIндокитаи.

 

Таб.: Фарміраванне блёку агрэсіўных дзяржаў

Дата

Падзея

Кастрычнік  1936

Італа-германскі  пратакол аб супрацоўніцтве («Вось Берлін-Токіо»)

25 Лістапада  1936

Пагадненне паміж  Германіяй і Японіяй аб барацьбе супраць Камуністычнага Інтэрнацыяналу  («Антикоминтерновский пакт»)

6 лістапада  1937

Далучэнне Італіі  да Антикоминтерновский пакт. Адукацыі «Восі Берлін - Рым - Токіо»

Лютага 24  1939

Далучэнне  Венгрыі і Маньчжоу-Го ў Антикоминтерновский пакт

27 Сакавік  1939

Далучэнне  Іспаніі ў Антикоминтерновский пакт

22 мая  1939

Дагавор паміж  Нямеччынай і Італіяй аб ваенным і палітычным супрацоўніцтве тэрмінам на 10  гадоў ("Сталёвы пакт»).

Жнівень  1939

Славацка-нямецкі  ваенны дагавор

Верасень-лістапад  1940

Перамовы паміж  Германіяй і СССР аб далучэнні апошняга да Траістага пакту. СССР даў  згоду але Германія так і не дала адказу

27 верасня  1940

Траісты пакт  паміж Германіяй, Італіяй і Японіяй

20 Лістапада  1940

Далучэнне  Венгрыі да Траістага пакту

23 лістапада  1940

Далучэнне  Румыніі да Траістага пакта

24 лістапада  1940

Далучэнне  Славакіі ў Траістага пакту

1 сакавіка  1941

Далучэнне  Балгарыі да Траістага пакту

Май  1941

Распрацоўка плана сумесных  дзеянняў Германіі і Фінляндыі супраць СССР (план «Блакітны пясец»). Далучэнне  Фінляндыі ў Траістага пакту

Чэрвень  1941

Далучэнне  Іспаніі ў Траістага пакту

25 сакавіка  1941

Далучэнне Югаславіі  да Траістага пакту (пагадненне не ўступіла ў сілу)

15 чэрвеня  1941

Далучэнне  Незалежнай дзяржавы Харватыя (НДХ) да Траістага пакта

25 Лістапада  1941

Прадаўжэнне дзеяння  Антикоминтерновский пакт на 5 гадоў. Далучэння да яго Фінляндыі, Харватыі,  Даніі, Румыніі, Славакіі, Балгарыі, кітайскага ўрада Ван Цзинвея

1942

Далучэнне  Сіяма (Тайланда), Манчьжоу-Го і кітайскага ўрада Ван Цзинвея да Траістага  пакта

 

            Важным элементам падрыхтоўкіГерманіі да вайны з СССР было выкарыстанне прамысловых, сыравінных,харчовых і фінансавых рэсурсаў паняволеных краін.

            У параўнанні з нямецкім прамысловымпатэнцыялам эканамічныя магутнасці СССР выглядалі сціплей. Лёс СССР дасягала10% сусветнага прамысловай вытворчасці. Хоць СССР і апярэджваў Нямеччыну ўвытворчасці танкаў, гармат, самалётаў, аднак адставаў у вытворчасці аўтаматычнайзброі, аўтатранспарту, сродкаў сувязі, аптычных прыбораў і г.д., г.зн. таго, штобез чаго сучасная вайна была немагчымая.

            Значную частку стратэгічнага сыравіныАдпаведна гаспадарчых дагавораў СССР пастаўляў у Германію. Да пачаткувайны Германія атрымала ад СССР не менш за 2 млн т збожжа, кукурузы, бабовых, 1млн т нафты, 100 тыс. т бавоўны, тысячы тон каляровых металаў і да т.п. Усваю чаргу ў СССР з Германіі паступіла значная колькасць найноўшагапрамысловага абсталявання, станкоў, машын, узораў зброі; савецкія спецыялістызнаёміліся з нямецкай недаверлівасць, у тым ліку і ваенныя галіны.

 

Таб.: Прамысловы патэнцыял Германіі і СССРнапярэдадні вайны

 

Германія  і яе сатэліты

СССР

Вугаль

391,2 млн. т

251,9 млн.т

Нафту

7,7 млн. т

1,1 млн. т

Чыгун

25,3 млн. т

14 млн. т

Сталь

30,9 млн. т

19,1 млн. т

Металарэжучыя станкі

1,7 млн. шт.

0,71 млн. шт.

 

            Дырэктыву № 21 - план "Барбароса"Гітлер падпісаў 18 сне 1940 (Назва яму прыдумаў сам Гітлер). Па гэтымпланам вайна на Усходзе павінна была пачацца адразу пасля вясновага бездарожжа iскончана да наступу зімовых халадоў, гэта значыць на працягу мая-лістапада1941 Падчас хуткаплыннай кампаніі павінны быць знішчаны асноўныя сілыЧырвонай арміі ў прыгранічных бітвах, а рэшткавы дзяржава Расея магла існавацьтолькі за лініяй Волга - Архангельск, каб нямецкая авіяцыя мела магчымасцьпаралізаваць яе апошні прамысловы раён на Ўрале. Ключавым пунктам плана быўвокамгненны выхад ўдарных сіл у Маскву, ў выніку акружэння і знішчэнняасноўны групоўкі савецкіх войскаў у Беларусі, што павінна было азначаць ць усіхадносіны "вырашальны поспех". Падрыхтоўка для ажыццяўлення аперацыі«Барбароса» павінны быць завершаны да 15 мая 1941 Але падзеі наБалканах ўнеслі некаторыя карэктывы ў гэтыя планы.

            Па стане на 21 чэрвеня на заходніхмежах СССР Германія і яе саюзнікі засяродзілі тры групы войскаў: група армій"Поўнач" (камандуючы фельдмаршал Лееб), наймацнейшы група армій "Цэнтр"(Камандуючы фельдмаршал Бок), група войскаў "Поўдзень" пад кіраўніцтвам фельдмаршалаРундштедта. Саюзнікі Германіі (Фінляндыя, Славакія, Венгрыя, Румынія,Італія, Харватыя) выставілі яшчэ 29 дывізій i 16 брыгад (па іншых дадзеных 42,5дывізіі).

            Кожная з груп мела сваю задачу iсвой кірунак дзеянняў: "Поўнач" - Ленінград, "Цэнтр" - Мінск i Масква, "Поўдзень" -Кіеў i далей на поўдзень па Дняпры. На тэрыторыі Нарвегіі і ў Фінляндыі быларазгорнутая нямецкая армія "Нарвегія" і 2-я фінская армія. Войска"Нарвегія" павінна была авалодаць Мурманскам і Палярным, а фінскіявойскі - садзейнічаць групе войскаў "Поўнач» у захопе Ленінграда.Усяго Нямецкае групоўкі разам з саюзнікамі налічвала 190 дывізій, 5 € 5млн. салдат i афіцэраў, 47? 2 тыс. гармат, 3,8 тыс. танкаў, каля 5 тыс.самалётаў (Па іншых дадзеных: 166 дывізій - 4306800 чал. асабістага складу, 42601гармат і мінамётаў, 4171 танкаў і штурмавых гармат, 4846 самалётаў).

            Савецкі Саюз таксама рыхтаваўся давайны. Перад савецкім кіраўніцтвам толькі стаяў пытанне, калі СССР будзе ў яеўцягнутыя? Сталін разьлічваў, што зможа прадыктаваць свае ўмовы пасля таго, якГерманія і Англія ўзаемна аслабяць адзін аднаго. Ішло хуткае пераўзбраеннеарміі, якое меркавалася завяршыць у 1942 г. Мянялася яе структура.Распрацоўваліся ваенна-стратэгічныя планы. Адным з такіх планаў нападу на Нямеччынуназываўся "Навальніца" (не быў зацверджаны). Паводле плану меркавалася: двумагрупоўкамі з раёна Беластоку і Львова нанесці ахопліваюць удараў з мэтайакружэння асноўных сіл нямецкіх войскаў у Польшчы з наступным выхадам на Берлін.Трэцяе групоўкі савецкіх войскаў павінна авалодаць нафтавымі радовішчамі уРумыніі і тым самым адрэзаць Германію ён крыніц паліва.

            На чэрвеня 1941 г. на заходніммяжы СССР было засяроджана 171 дывізія Чырвонай Арміі - 3,25 млн. чал., 37,5тыс. гармат, 10,4 тыс. танкаў, а таксама 8627 самалётаў (Па іншых дадзеных: 190дывізій - 3289851 ваеннаслужачых, 59787 гармат і мінамётаў, 15687 танкаў,10743 самалёта).

 

Рост ўзброеных сіл СССР у 1939-1941 гг

 

На. 1939/1/1 г.

На 1941/6/22 г.

Асабісты склад  (Тыс. чал.)

1943

5710

Дывізіі

136

303

Танкі (тыс.)

18,4

23,3

Прылады і  мінамёты (тыс.)

55,8

115,9

Баявыя самалёты  (Тыс.)

17,5

22,4

 

            Такім чынам планы Чырвонай Арміі іі сама расстаноўка сіл на заходняй мяжы сведчаць, што Сталінрыхтаваўся да наступальнай, а не да абарончай вайне супраць Германіі. Аднакўзровень падрыхтоўкі і аснашчэння Чырвонай Арміі не адказвалі сучасным патрабаванням.Значная частка тэхнікі была небаяздольных, асабліва не хапала сродкаў сувязіі транспарту.

 

Сталінская ваенная дактрына

1. Савецкаму Саюзу ніколі не давядзецца весці баявых дзеянняў на сваёй  тэрыторыі.

2. Рыхтавацца варта да наступальнай, у выпадку нападу праціўніка, а не да  абарончай вайны.

3. Любая агрэсія супраць СССР будзе неадкладна спыненая усеагульным паўстаннем  пралетарыяту краін Захаду.

 

2. ПачатакВялікай Айчыннай вайны. Напад Германіі і яе саюзнікаў на СССР

 

1

 

 

            Наступ нямецкіх войскаў пачаўсяна досвітку 22 чэрвеня 1941, у нядзелю. Перад гарматы адкрыліагонь, сотні самалётаў перасеклі савецкія межы i бамбардзіравалі 66 асноўных аэрадромаў,горада, у тым ліку базы флатоў Кранштадт, Севастопаль, Ізмаіл. Плыньпершага дня вайны савецкая авіяцыя страціла 1811 самалётаў, з іх 1489 - прамана аэрадромах. Нягледзячы на адчайнае супраціўленне (варта адзначыць подзвігабаронцаў Брэсцкай крэпасці, якая стрымлівала атакі ворага два тыдні, аапошні яе абаронца склаў зброю толькі вясной 1942 г.), нямецкія танкавыякалоны прасунуліся на асобных участках у тыл савецкіх войскаў на глыбіню да 50 км i ў асобныхмесцах перасеклі нават стары савецка-польскую мяжу.

 

CD_11_13

Гітлераўскіяматацыклісты ў лясах Ровенщины. 1941

 

            Папярэдняя палітыка Сталіна прывялада таго, што Савецкаму Саюзу давялося аднаму прыняць на сябе велізарнай сілыўдар.

            Галоўны ўдар нямецкія войскінаносілі супраць войскаў Заходняга фронту (камандуючы генерал Д. Паўлаў). ўжо ўпершыя дні савецкія войскі на гэтым напрамку былі акружаныя (Беласток - Мінск)і разгромленыя. У палон трапіла 329 тыс. савецкіх салдат, 3332 танкаў,1809 гармат. 28 Чэрвень нямецкія войскі ўзялі Мінск і працягвалі рухацца наўсход.

            Між тым група армій «Поўнач»паспяхова прасоўвалася ў Прыбалтыцы, захапіўшы Вільню, Рыгу, падышоўшы да Пскоўі Ноўгарада. На гэтым участку фронту навісла пагроза прарыву нямецкіх войскаў даЛенінграда.

            Найбольшая супраціў вораг сустрэў наУкраіна. У раёне Луцк-Броды-Роўна-Дубна разгарэлася першая ў Другой сусветнайвайне танкавая бітва, якая доўжылася пяць сутак. Савецкія механізаваныя корпуса,атрымаўшы загад неадкладна адкінуць ворага прарваўся,  перайшлі ў наступ без належнай падрыхтоўкі іавіяцыйнага прыкрыцця. Хоць пасоўванне ворага было затрымана на тыдзень, гэтабыло дасягнута дарагой цаной: з 4201 танкаў у Паўднёва-Заходняга фронтузасталося толькі 737. Вораг страціў некалькі сотняў.

CD_11_14

Гітлераўцыпераходзяць раку на заходняй мяжы СССР. 1941

 

            На сярэдзіне ліпеня 1941разгарэлася бітва за Кіеў, Смаленск, у раёне Ноўгарада (Лужскі абарончымяжу) .. Коштам гераічных намаганняў наступ ворага па ўсіх напрамках былопрыпынена, нават быў нанесены першага ўдалага контрудару пад Ельняй.

 

Таб.: Асноўныя бітвы насавецка-германскім фронце ў 1941 г.

Бітва

Дата

Плынь, вынік

Кіеўская абарончая аперацыя

7 ліпеня - 26 верасня  1941

Ліпеня 5  1941 нямецкія войскі здолелі прарваць абарону на стыку 5 і 6-ай  савецкіх войскаў і выйшлі ў абарончых збудаванняў гораду. Гэта падзея лічыцца  пачаткам Кіеўскай стратэгічнай абарончай аперацыі, якая доўжылася 83 дні.  Нямецкае камандаванне ацаніла прарыў як вырашальную перамогу, і падзення Кіева  лічылася справай бліжэйшага часу. На 21 ліпеня Гітлер прызначыў парад на  Крэшчаціку. Але гэтым планам не наканавана спраўдзіцца. Нямецкія часткі,  падышлі да першай паласы абароны не змаглі яе пераадолець. Першы штурм Кіева  11-14 ліпеня аказаўся для ворага няўдалым. Гэтыя падзеі паклалі пачатак гераічнай  абароне горада, якая доўжылася 71 дзень. Няўдалымі для ворага былі і наступныя  спробы авалодаць горадам. Гераізм абаронцаў горада (звыш 120 тыс. байцоў, з  якіх 33 тыс. - народ апалчэння) стойка трымалі абарону. Жнівень 21 Гітлер  прымае рашэнне спыніць лабавыя атакі горада. Пад Кіевам вораг страціў 100  тыс. чал. Наступленне на Кіеў часова спыніўся. Між тым склалася пагрозлівае  становішча на флангах Паўднёва-Заходняга фронту, абараняў горад. Нямецкія  танкавыя часткі з поўдня і поўначы абыйдучы абаронцаў горада і замкнулі  кальцо акружэння у Лохвицы. Загад аб адыходзе савецкіх войскаў была аддадзена  занадта позна і у асяроддзе трапіла чатыры савецкія арміі. Спробы вырвацца  з асяроддзя былі няўдалымі. Камандуючы Паўднёва-Заходнім фронтам М. Кирпонос  загінуў у баі. 19 верасня нямецкія войскі ўступілі ў Кіеў.

Значэнне: сарвала  планы нямецкага камандавання усходу авалодаць горадам. Прымусіла яго змяніць  напрамак галоўнага ўдару, у канчатковым выніку прывяло да правалу плана «Барбароса».

Смаленскае бітва

Ліпеня 10 - 10 верасня  1941

Смаленскае бітва  разгортвалася на фронце ў 650 км  і ў глыбіню - 250 км.  Пасля разгрому савецкіх войскаў у прыгранічных бітвах ў пачатку ліпеня германскія  войскі выйшлі на подступы да Смаленска. Савецкае камандаванне пасля  папярэдніх параз здолела аднавіць баяздольнасць войскаў Заходняга фронту,  здзейсніў жорсткае супраціўленне ворагу. Хоць нямецкім войскам захапілі Смаленск,  страты (50% у танкавых частках, 30% - у пяхотных) прымусілі іх спыніць  наступ. На завяршальным этапе Смаленскага бітвы савецкія войскі правялі  наступальную аперацыю ў раёне Ельня, ліквідаваўшы выступ і ўпершыню прымусіўшы  ворага перайсці да абароны.

Значэнне: Упартая  абарона савецкіх войскаў на маскоўскім напрамую і на Украіне прымусіла  ворага змяніць стратэгію галоўнага наступу. Галоўны ўдар быў цяпер  накіраваны на Украіну. Гэта ў канчатковым выніку прывяло да правалу плана "Барбароса".

Абарона Адэсы

5 жніўня - 16 кастрычнік  1941

Пасля паразы  Паўднёвага фронту румыну-нямецкія войскі выйшлі да горада і ўзялі яго  аблогу. Аднак захапіць яго адразу не атрымалася. Некалькі штурмаў горада было  адлюстраваны з вялікімі стратамі для ворага. Напярэдадні пакідання горада савецкія  войскі правялі ўдалую дэсантную аперацыю ў раёне сяла Григоровка, захапіўшы  цяжкія гарматы, абстрэльвалі горад. Рашэнне аб спыненні абароны горада  было прынята за прарыву нямецкіх войскаў у Крым. Эвакуацыя войскаў з Адэсы  адбылася без страт і нечакана для ворага. Войскі эвакуяваныя з Адэсы  былі накіраваныя на абарону Севастопаля.

Значэнне: Савецкія  войскі, на працягу 72 дзён ажыццяўлялі абарону горада прыкоўвалі да сябе  значныя сілы ворага, нанеся ім вялікія страты - больш за 300 тыс. чал. абарона  горада давала магчымасць Чарнаморскага флоту працягу другой паловы  1941 кантраляваць усю акваторыю Чорнага мора, пагражаючы ўзбярэжжа  Румыніі і яе нафтавых радовішчаў.

Бітва за Ленінград

10 Ліпеня 1941 г.  - 27 студзеня 1944

У пачатку ліпеня  1941 нямецкія войскі групы арміі «Поўнач» выйшлі на далёкія подступы  ў горад. З ліпеня па 10 Жнівень 1941 г. разгарэліся баі на Лужскі  абарончай мяжы. Прарваў яго 25 жніўня нямецкія войскі выйшлі на  подступы да горада, аднак усходу авалодаць ім не змаглі. 8 жніўня нямецкія  войскі выйшлі да Ладажскага возера, узяўшы горад у аблогу. У гэты ж час  фінская арміі падышла да горада з поўначы. Адмовіўшыся ад штурму горада  нямецкае камандаванне вырашыла удушиты яго бесперапыннымі абстрэламі і  блакадай. Блакада горада доўжылася 900 дзён, ахвярамі якой стала 800 тыс.  жыхароў горада, большасць з якіх загінулі ад голаду і холаду. Каб ратаваць  горад з 22 лістапада 1941 па лёдзе Ладажскага возера была наладжана «дарога  жыцця », пасля па дне возера быў пракладзены электрычны кабель і нафтаправод.  Спроба нямецкага камандавання стварыць падвойнае кальцо аблогі была сарваная  войскамі Волхаўскага фронту (жнівень-верасень 1942 г.). 12-18 студзеня  1943 ў выніку аперацыі «Іскра» была прадзёртая блакада Ленінграда,  а 14-27 студзеня 1944 г. аблогу горада была знятая.

Значэнне: Група арміі  «Поўнач» не выканала свайго стратэгічнага заданні, па захопе горада.  Абарона горада прыкавала да сябе значныя сілы нямецкіх войскаў. Атрымалася  выратаваць ад канчатковага знішчэння Балтыйскі флот СССР.

Абарона Севастопаля

30 кастрычніка 1941  - 4 ліпеня 1942 г

У кастрычніку 1941 г.  нямецкія войскі ўварваліся ў Крым. Са кастрычніка яны падышлі на далёкія  подступы да горада. Горад не быў абсталяваны абарончымі збудаваннямі з сушы, аднак  мала прадуманую абарону з мора. У кароткі час вакол горада былі створаны тры  лініі абароны. Хоць горад быў адарваны ад тылавых раёнаў сушы, дзеянні  Чарнаморскага флота на працягу 250 дзён забяспечвала абарону горада  неабходным. Неаднаразовыя штурмы горада нямецкімі і румынскімі войскамі былі  адбітыя з вялікімі стратамі для ворага (звыш 300 тыс. чал.) Аднак  паражэнне савецкіх войскаў Крымскага фронту на Керчанскім п-ве дазволіла  нямецкім войскам ажыццявіць вырашальнае наступ, прарваць абарону горада. 3  Ліпеня 1942 Стаўка дала загад аб эвакуацыі войскаў, аднак было ўжо позна.  Эвакуявацца змагла толькі невялікая частка абаронцаў горада.

Значэнне: На доўгі  час абарона Севастопаля прыкавала значныя сілы нямецкіх войскаў, прычыніўшы ім  значныя страты. Былі сарваныя планы па знішчэнні Чарнаморскага флоту СССР.

 

            Сутыкнуўшыся на моцны супраціў,нямецкае камандаванне змяняе кірунак галоўнага ўдару. Зараз ён быў накіраванына Украіну. У жніўні 1941 г. было нанесена паражэнне войскам Паўднёвагафронту (генерал І. цюленяў) на Правобережье. У раёне Умані савецкія войскібылі акружаныя і 103 тыс. патрапілі ў палон. Таксама вораг узяў у аблогу Адэсу,абарона якога працягвалася з 5 жніўня па 16 Кастрычнік 1941 Нямецкія войсківийшы да Дняпра амаль па ўсёй даўжыні яго плыні і захапілі шэраг плацдармаў наяго левым беразе. Савецкія войскі Паўднёва-Заходняга фронту (камандуючыгенерал-палкоўнік М. Кирпонос), якія абаранялі Кіеў, апынуліся перад пагрозайфлангавых удараў. Разумеючы небяспеку становішча камандуючы фронтам запрасіўдазвол Стаўкі пакінуць Кіеў, але Сталін катэгарычна адмовіў. Гэта дорагаварта было савецкім войскам. Нямецкія войскі, фарсіраваўшы Днепр у раёнеКременчуге, выйшлі на левабярэжжы. Тым часам танкавыя арміі Групы войскаў "Цэнтр"павярнулі на поўдзень, фарсіраваўшы Дзясну, таксама вийщлы На левабярэжжы. Верасень 151941 нямецкія войскі з аб'ядналіся, атачыўшы войскі Паўднёва-Заходняйфронту. У выніку 665 тыс. чырвонаармейцаў трапіла ў палон. Кирпонос прыспробе прарыву з асяроддзя загінуў. 19 Верасня 1941 вораг ўступіў у Кіеў.Шлях нямецкім войскам на ўсход Украіны і Крым быў адкрыты.

            У кастрычніку 1941 г. нямецкіявойскі захапілі Крым і аблажылі Севастопаль (30 кастрычніка 1941 - 4Ліпеня 1942), які аказваў ворагу супраціў 250 дзён. 16 кастрычніка 1941 г.савецкія войскі неўзаметку для ворага пакінулі Адэсу.

            Савецкае кіраўніцтва прыкладаланямала намаганняў, каб арганізаваць адпор ворагу. 29 чэрвеня 1941 года з'явіласядырэктыва СНК СССР і ЦК ВКП (б) аб надзвычайных мерах па барацьбе з ворагам. 23Чэрвень 1941 была арганізавана Стаўка Галоўнага Камандавання (з 8 жніўняСтаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, якую ўзначальвае І. Сталіным) - вышэйшы органстратэгічнага кіраўніцтва ўзброенымі сіламі. Уся паўната ўлады перайшлаў створаны 30 Чэрвень 1941 г Дзяржаўнага Камітэта Абароны (ДКА). Ваколбуйных прамысловых цэнтраў ствараліся укрiпрайоны, пачалася эвакуацыяпрамысловасці і матэрыяльных каштоўнасцей на ўсход.

 

Эвакуацыя буйных прамысловых прадпрыемстваў

 

Раён, з якога эвакуяваныя

Колькасць

Раён, куды эвакуяваныя

Колькасць

Украіна

550

Паволжа

226

Беларусь

109

Урал

667

Эстонія

62

Зажидний  Сібір

244

Масква  і Маскоўская вобл.

498

Усходні  Сібір

78

Ленінград

92

Казахстан  і Сярэдняя Азія

308

Іншыя  раёны

212

 

 

 

            * Заўвага. Давясны 1942 г. толкам было ўведзена 1200 эвакуяваных, а таксама 850 новыхпрадпрыемстваў.

 

            Аднак істотна змяніць сітуацыю нафрантах не атрымалася. Вермахт атрымліваў важныя перамогі, што дазволіла  захапіцьтэрыторыю СССР плошчай 1,5 млн. кв. км з насельніцтвам 74,5 млн. чалавек.

            На канец года толькі палонныміЧырвоная армія страціла 3,8 млн. чал. Усяго да канца вайны ў палон трапіла4,5 савецкіх воінаў, а вярнулася толькі каля 2 млн. Астатнія памерлі, ці былізнішчаны ў нямецкіх канцэнтрацыйных лагерах.

            Можна вылучыць наступныя прычыны паразаўЧырвонай арміі летам-восенню 1941 г.:

- Пры ўсіхабставінах, палітычных і ваенных, напад фашыстоўскай Нямеччыны на СССР насіўраптоўны характар;

- Ваенныпатэнцыял гітлераўскай Германіі і яе саюзнікаў напярэдадні войны перавышаўпатэнцыял СССР, толькі ў Еўропе нацыстамі быў захоплены арсенал, якім можнабыло узброіць 200 дывізій (напрыклад, у Францыі агрэсар захапіў 4930 танкаў,3000 самалётаў, французскім аўтатранспартам было забяспечана 92 дывізіі немцаў);

- Нямецкіявойскі мелі значную колькасную перавагу: у 1,8 разы па жывой сіле, па сучасныхтанкамі і самалётамі адпаведна ў 1,5 і 3,2 разу;

- Вермахт меўдвухгадовы вопыт вядзеньня вайны ў Еўропе і пераўзыходзіў савецкія войскі ўпрафесійнай падрыхтоўцы.

            Нельга не вылучыць і суб'ектыўныяфактары, якія прывялі да трагічных наступстваў лета-восені 1941 г. Усяадказнасць за вайсковыя паразы ляжыць на кіраўніцтве партыі, арміі ідзяржавы, асабіста на Сталіне:

- Барацьба паміжрознымі групоўкамі у Чырвонай арміі затармазіла пераўзбраенне войскаў новайтэхнікай;

- Памылковаапынулася ваенная дактрына пра "вайну малой крывёй на тэрыторыіворага ";

- Было дапушчанагрубыя пралікі ў вызначэнні часу вайны, аператыўнай пабудове і размяшчэннівойскаў у тры эшалона, што дазволіла вермахта нанесці ўдар па кожнымгрупоўцы асобна;

- Напярэдаднівайны Сталін адмовіўся прывесці войскі заходніх акругаў у баявую гатоўнасць,хоць меў дакладныя дадзеныя аб пачатку вайны ад разведкі і ваенных;

- Рэпрэсіі1937-1938 гг знішчылі лепшыя афіцэрскія і камандныя кадры Чырвонай арміі(Усяго рэпрэсавана 43 тыс. чал. Каманднага складу).

 
3. Бітва заМаскву

            Увосень 1941 г. сітуацыя нафрантах набыла для Савецкага Саюза трагічны характар. 24 вераснякамандуючы групай армій "Цэнтр" фон Бок адкарэкціраваў план наступу ізахоп Масквы ("Тайфун"). Нямецкія войскі налічвалі 1708 тыс.чалавек, 13500 гармат і мінамётаў, 1700 танкаў і 1390 самалётаў. Савецкіяфранты, якая прыкрывала Маскву, мелі ў сваім складзе 1250 тыс. чалавек, 7652 гарматі мінамётаў, 990 танка, 677 самалётаў.

            Падчас першага этапу нямецкаганаступу на Маскву, які доўжыўся з 30 верасня па пачатак лістапада 1941нямецкім войскам удалося акружыць ў раёне Бранска і заходней Вязьмы іразграмілі асноўныя сілы Заходняга фронту савецкіх войскаў (у палон трапіла663 тыс. салдат, 1242 танка, 5400 гармат), прыкрывалі Маскву. Ворагзахапіў Калінін (Цвер), Малаяраславец, Мажайск, Валакаламск, ушчыльнуюнаблізіўся да Тулы. Нямецкія танкі ўжо стаялі ў 80-100 км ад Масквы.

 

Цікава ведаць

            7 Лістапад 1941 ў Маскве (таксама ў Куйбышаве іВаронежы) для ўзняцця маральнага духу адбыліся ваенныя парады ў гонар гадавіныКастрычніцкай рэвалюцыі. Часткі, якія прымалі ўдзел у парадзе адразу накіроўваліся нафронт. Парад пачаўся раніцай значна раней, чым звычайна з мэтай пазбегнуцьбомбавага налёту. Аднак надвор'е была спрыяльнай: была нізкая воблачнасць, ішоўснег. На парадзе з прамовай выступіў І. Сталін. На сваёй прамове ён выказваўупэўненасць, што вораг хутка будзе пабітым. Нягледзячы на такую дэмагагічныязаяву, яна давала надзеі на надзеі людзей на ўсёй тэрыторыі СССР у будучай перамогі.

 

Суадносінамі сілаў убітве за Маскву

 

 

Асабісты склад

Танкі

Гарматы

Самалёты

Перад пачаткам  нямецкага наступу на Маскву (верасень

1941 г.)

Савецкія войскі

1250 тыс. чал.

990

7600

677

Нямецкія войскі

1700 - 1900 тыс. чал.

1700

14000

1200 -1390

Перад пачаткам  савецкага контрнастуру

(Снежань

1941 г.)

Савецкія войскі

1100 тыс. чал.

774

7625

1000

Нямецкія войскі

1708 тыс. чал.

1170

13500

615

 

            На другім этапе - з 15-18лістапада да пачатку Сьнежня 1941 г. нямецкія войскі спрабавалі намацацьслабыя горада у абароне сталіцы і абходнымі ўдарамі спрабавалі акружыць ўсемаскоўскае групоўкі савецкіх войскаў. Нямецкім войскам удалося ушчыльнуюнаблізіцца да Маскве, але адчайнае супраціўленне савецкіх войскаў не дазволіўнямецкаму камандаванню рэалізаваць сваіх планаў.

            Сімвалам гераічнай барацьбы стаў подзвіг28 салдат («панфиловцев», па прозвішчы камандзіра дывізіі) 316 стралковагадывізіі, якія ў руж з'езду Дубосеково на Волоколамском шашы перагарадзілі шляхнямецкім танкам. У няроўным баі яны не прапусцілі ворага. Крылатай сталафраза палітрука роты В. Клочкова: "Вялікая Расея, але адступаць няма куды - ззадуМасква! "

            Між тым, як абаронцы Масквыстрымлівалі наступ ворага, камандаванне назапашвалі сілы і рыхтавала контрудар.У Маскву перакідваліся частцы Далёкага Усходу і Сярэдняй Азіі. КамандуючымЗаходнім фронтам, абараняў Маскву, быў прызначаны Г.К. Жукава.

 

Цікава ведаць

            Дзякуючы разведвальным дадзеныхсавецкага розвидника ў Японіі Рыхарда Зорге савецкае кіраўніцтва атрымалапераканаўчую інфармацыю, што Японія не будзе нападаць на СССР.

 

            Пасля напружаных абарончых баёў уноч з 5 на 6 сьнежня 1941 г Чырвоная армія перайшла ў наступ. Пачаўсятрэці этап бітвы за Маскву (5 снежня 1941 - пачатак вясны1942 г.).

            У ходзе контрнаступлення савецкіхвойскаў пад Масквой група армій "Цэнтр" панесла вялікія страты: былознішчана 38 дывізій (170 тыс. чалавек), ў тым ліку 11 танкавых і 4 матарызаваных.Агульныя страты немцаў ў бітве за Маскву дасягалі 500 тыс. чал., 1300 танкаў,2500 гармат і 15 тысяч аўтамашын.

            Параза пад Масквой назаўждыпахавала міф аб непераможнасці нямецкіх армій, нанесла канчатковы ўдар папланах маланкавай вайны. Перамога савецкіх войскаў азначала пачатак паваротуў Вялікай Айчыннай і Другой сусветнай вайне. Фашысцкія войскі, абяскроўленыяў папярэдніх баях, пачалі адступленне. У выніку контрнаступлення савецкіх войскаўнямецкія сілы былі вiдкинутi ад Масквы на 100-300 км.

            Пасля гэтага пачаўся агульнынаступ Чырвонай арміі на некалькіх участках фронта. Так у раёне Ленінградабыла сарваная спроба нямецкіх войскаў стварыць падвойнае кольца блакады горада. Ураёне Харкава ў выніку наступлення савецкіх войскаў утварыўся Барвенковскоговыступ, быў нядрэнны плацдарм для працягу наступлення па вызваленнігорада. Найбольш паспяховай у зімовую кампанію была Керчанска-Феадасійская аперацыя(26. снежні 1941 - 2 студзеня 1942), якая б прывяла да вызваленняКерчанскага паўвострава і прыслабіла нямецкую націск на Севастопаль.

 

4. Ход вайны насавецка-германскім фронце вясной і летам 1942 г.

            Нягледзячы на паразу пад Масквой уснежні 1941 г., стратэгічная ініцыятыва заставалася за вермахтам. Савецкаекамандаванне памылкова лічыла, што ў 1942 г. галоўны ўдар немцы зноўнанясуць пад Масквой. Нямецкай выведцы атрымалася паспяхова правесці аперацыю падэзінфармацыі савецкага боку пад кодавай назвай "Крэмль". На самім жагітлераўскую камандаванне стратэгічны план дзеянняў на 1942 г.,прадугледжваў шырокамаштабны наступ на паўднёвым флангу савецка-германскагафронту з мэтай авалодаць Волгай, Каўказам, нафтавымі радовішчамі Паўночнага Каўказаі Закаўказзя, а затым вырабіць вырашальны ўдар у накірунку Масквы.

            Гэта наступленне было стаць складовайагульнага плана Гітлера, які прадугледжваў захоп Суэцкага канала,Блізкага Усходу і нафтавых радовішчаў Персідскага заліва.

            Па рашэнні Сталіна савецкіявойскі мелі наносіць гітлераўцам апераджальных удараў, не чакаючы пачаткуіх наступу.

            У красавіку на Керчанскім паўвостравесавецкія часткі, якія рыхтавалі перайшлі ў наступ для деблокуваня Севастопаля,падвергнуліся раптоўнага ўдару нямецкіх войскаў пад камандаваннем Манштэйн. СтратыЧырвонай арміі перавышалі 200 тысяч чал. і вялікая колькасць зброі.Нямецкія войскі ўзялі Керч, а рэшткі акружаных савецкіх частак яшчэ доўга вялібарацьбу у Аджимушкайских каменяломнях.

CD_11_17

Дэсант маракоўЧарнаморскага флоту, 1942 г.

 

            Наступны ўдар нямецкая арміянанесла па акружаным гарнізона Севастопаля (2 чэрвеня - 4 ліпеня 1942).Нямецкія войскі, падтрыманы румынамі, выйшлі да Паўночнай бухты, і крэпасць пала.Эвакуявацца змагла толькі невялікая частка абаронца горада. Страты савецкіхвойскаў склалі больш за 200 тыс. чал.

            Яшчэ адной трагічнага паразысавецкія войскі пацярпелі пад Харкавам. 12 мая 1942 пачаўсянаступленне савецкіх войскаў з Барвенковского выступу на Харкаў, які призвiв дакатастрафічным наступствам. Савецкі ўдар прыйшоўся ў раён дзе былі засяроджаныяасноўныя сілы нямецкіх войскаў, рыхтуецца для наступу на Поўдзень. Паслякрывавых баёў дывізіі трох армій, а таксама некалькіх іншых злучэнняў патрапілі ўасяроддзе і былі разгромлены. Савецкія страты складалі: 227190 салдат, 652танка, 1646 гармат, 3278 мінамётаў. Толькі 22 тыс. чал. атрымалася вырвацца закружэння.

CD_11_16

Савецкіятанкісты перад наступам на Харкаў. 1942

 

            Няўдала завяршыўся наступ і напаўночна-заходнім участку савецка-германскага фронту, дзе 2-я ўдарная арміяспрабавала деблокировать Ленінград. Камандуючы арміяй генерал Уласаў здаўся ўпалон і пасля узначаліў "Рускую вызваленчую армію" (РОА), ваявала набаку Германіі.

            Такім чынам, увесну 1942паўднёвы фланг савецкага фронту быў значна аслаблены, а войска засталасябез рэзерваў. На чэрвені 1942 г. пачаўся генеральнае наступ вермахта даВолгі і Паўночнага Каўказа. На сярэдзіне ліпеня 1942 года нямецкія войсківыйшлі да р Дон і разгарнулі наступ на Сталінград. РазгарнуласяСталінградская бітва (17 ліпеня 1942 г - 2 лютага 1943). 23 жніўня6-я армія пад камандаваннем фон Паўлюса выйшла да Волзе і пачала штурм горада.

            Каб спыніць адступленне савецкіхвойскаў, 28 Ліпень 1942 г. Сталінам быў падпісаны загад № 227, вядомы якзагад "Ні кроку назад". Сутнасць яго была ў тым, што адыходзяцьбайцы і камандзіры разглядаліся як баязліўцы і дэзерціра і падлягалі пакараннюзгодна з умовамі ваеннага часу. Ззаду найменш ўстойлівых частак ставілісяспецыяльныя загараджальныя атрады. За ўласныя пралікі і памылкі Сталінперакладаў адказнасць на войска.

            У абарончых баях савецкія войскіўтрымалі частку горада i абяскровілі ворага.

            Адначасова працягвалася бітва за Каўказ, уякой савецкія войскі здолелі спыніць нямецкія войскі на каўказскіхперавалах.

 
5. Стварэннеантыгітлераўскай кааліцыі

            З першых гадзін нападу фашысцкайГерманіі на СССР стала ясна, што разлікі Гітлера на міжнароднуюізаляцыю СССР не апраўдаліся. У дзень пачатку агрэсіі У. Чэрчыль заявіў:"Кожны, хто ваюе супраць Гітлера, - сябар Англіі, кожны, хто ваюе наяго баку, - вораг Англіі ". 22 Чэрвень 1941 у звароце да нацыіангельскай прэм'ер заявіў, што Вялікабрытанія прадаставіць "Расіі і рускайнароду ўсю дапамогу, якую толькі зможа ". Аб сваёй падтрымцы СССР заявіў іпрэзідэнт ЗША. Такім чынам, з пачаткам Вялікай Айчыннай вайны пачалафарміравацца антыгітлераўскай кааліцыі.

            12 ліпеня 1941 г. быў падпісаныангла-савецкае пагадненне аб сумеснай барацьбе супраць Германіі. Першай сумеснайакцыяй СССР і Великбритании стала акупацыя Ірана з мэтай не дапусціць збліжэнняяго з Германіяй.

            14 Жнівень 1941 паслясустрэчы Рузвельта і Чэрчыля, з'явіўся дакумент пад назвай атлантычная хартыя,якая падвяла пад будучую кааліцыю ідэалагічную падаплёку. Да гэтай Хартыі ўснежні 1941 г. далучыўся і Савецкі Саюз. Хартыя была першымдакументам, у якім былі выкладзены мэты ЗША і Вялікабрытаніі ў вайне і агульныястановішча пасляваенныя прылады свету. Атлантычная хартыя вылучыла наступныя задачы:зьнішчэньне нацысцкай тыраніі, раззбраенне агрэсара, ўсеагульны раззбраенне свету.

 

Атлантычная хартыя

(Прынята кіраўнікамі ЗША і Вялікабрытаніі 14 жніўня1941 г.)

Прэзідэнт ЗША Рузвельт іпрэм'ер-міністр Чэрчыль, які прадстаўляе ўрад Яе Вялікасці ў Аб'яднанымкаралеўстве, пасля сумеснага абмеркавання лічаць неабходным апублікаваць  некаторыя агульныя прынцыпы нацыянальнай палітыкііх краін - прынцыпы, на якія яны ўскладаюць свае надзеі на лепшую будучынюдля міру.

1)    ЗША і Вялікабрытанія не імкнуцца да тэрытарыяльным абоіншых набыткаў.

2)    Яны не пагодзяцца ні на якія тэрытарыяльныя змены, незнаходзяцца ў згодзе са свабодным праявай жадання зацікаўленых народаў.

3)    Яны паважаюць права ўсіх народаў абіраць сабе формупраўлення, пры якой яны хочуць жыць, яны імкнуцца да аднаўлення суверэнныхправоў і самакіравання тых народаў, якія былі пазбаўленыя гэтага гвалтоўнымшляхам.

4)    Выконваючы належным чынам сваіх існуючых абавязацельстваў,яны будуць імкнуцца забяспечыць такое становішча, пры якім усе краіны - вялікія імалыя, пераможцы і пераможаныя - мелі б доступ на ривнихзасадах да гандлю і дасусветных сыравінных крыніц, неабходных для эканамічнага росквіту гэтых краін.

5)    Яны імкнуцца дамагацца поўнага супрацоўніцтва паміжусімі краінамі ў эканамічнай галіне з мэтай забяспечыць для ўсіх больш высокіўзровень жыцця, эканамічнае развіццё і сацыяльнае забеспячэнне.

6)    Пасля канчатковага знішчэння нацысцкай тыраніі яныспадзяюцца на ўсталяванне свету, які дасць магчымасць усім краінам жыць убяспекі на сваёй тэрыторыі, а таксама забяспечыць такое становішча. Пры якім уселюдзі ва ўсіх краінах маглі б жыць ўсю сваю жыццё, не ведаючы ні страху, ніпатрэбнасці.

7)    Такі свет павінен даць усім магчымасць свабодна безусякіх перашкод плаваць па морах і акіянах.

8)    Яны лічаць, што ўсе дзяржавы свету павінны  па матывацыі рэалістычнага і духоўнага парадкуадмовіцца ад прымянення сілы, так як ніякі будучы свет не можа быцьзахаваны, калі дзяржавы, якія пагражаюць або могуць пагражаць агрэсіяй за межамісваіх межаў, будуць працягваць карыстацца наземнымі, марскімі іпаветранымі узбраеннямі. Чэрчыль і Рузвельт лічаць, што да ўсталявання большшырокай і надзейнай сістэмы сістэмы ўсеагульнай бяспекі такія краіны павінны быцьрозброени. Англія і ЗША будуць таксама дапамагаць і заахвочваць усе іншыя мерапрыемствы,ажыццяўляюцца. Якія палегчаць міралюбным народам пазбавіцца ад цяжаруўзбраення.

 

            1 кастрычнік 1941 паміж СССР, ЗШАі Вялікабрытаніяй у Маскве было падпісана трохбаковае пагадненне аб дапамозеСавецкаму Саюзу зброяй і харчаваннем. Пастаўкі (400 танкаў, 500 самалётаўштомесяц, а таксама стратэгічнае сыравіна) пачаліся адразу ж. ЗША далібеспрацэнтны крэдыт у 1 млрд. даляраў (Лістапад 1941). У снежні1941 на СССР было распаўсюджана дзеянне заканадаўства аб ленд-ліз. Першая ваенная тэхніка (асабліва танкі) з'явілася насавецка-германскім фронце падчас бітвы пад Масквой. Дапамога саюзнікаўгалоўным чынам адбывалася паўночнымі марскімі канвоем (у Мурманск іАрхангельска) пад аховай брытанскіх ваенна-марскіх сіл. Таксама праз Ірані Далёкі Ўсход. Нягледзячы на значныя страты ад нямецкіх лодак і самалётаў, зКастрычнік 1941 па чэрвеня 1942 года СССР атрымаў 3 тыс. самалётаў, 4 тыс.танкаў, 20 тыс. розных транспартных сродкаў. Усяго СССР атрымаў 4% (паіншых дадзеных 07/11%) зброі, абсталявання ад аб'ёму ўласнай вытворчасці. На СССРпрыйшлася тритину паставак ЗША па Ленд-Ліза(10,8 млрд. дал з 30,3 млрд.). Акрамя ЗША ваенную прадукцыю ў СССР накіроўвалаВялікабрытанія, Канада.

 

Г. Жукаў абленд-ліз

«Мыб апынуліся ў цяжкім становішчы без амерыканскага пораху, мы б не змаглівыпускаць такую колькасць боепрыпасаў? Без амерыканскіх студебеккеров, нам не начаму б цягнуць нашу артылерыю. Выпуск спецыяльнай сталі, вельмі неабходнайдля патрэб вайны, быў таксама звязаны з шэрагам амерыканскіх паставак ".

 

            1 студзені 1942 года ў Вашынгтоне 26дзяржаў, у тым ліку СССР, ЗША i Вялікабрытанія, падпiсалi ДэкларацыюАб'яднаных Нацый, якая будавалася на прынцыпах i задачах Атлантычнай хартыі.Яны абавязаліся выкарыстоўваць свае рэсурсы для барацьбы супраць агресорiв,супрацоўнічаць у вайне i не заключаць сепаратнага міру. У Дэклярацыіадзначалася, што поўная перамога над нацызмам з'яўляецца залогам абароны жыцця, свабодыі незалежнасці ўсіх народаў.

            Ва ўмовах стварэння антыгітлераўскайкааліцыі савецкае кіраўніцтва прызнала эмігранцкія урада Польшчы,Чэхаславакіі, Францыі.

 

Вехі фарміравання антыгітлераўскай кааліцыі

Дата

Асноўныя падзеі

Сакавік  1941

Сенат ЗША прымае  закон аб ленд-Лізе

22 чэрвеня  1941

Напад Германіі на  СССР. Заява прэм'ер-міністра У. Чэрчыля, што Вялікабрытанія прадаставіць  "Расіі і рускай народу ўсю дапамогу, якую толькі зможа".

12 Ліпеня  1941

Англа-савецкі  дэкларацыя аб узаемадапамозе ў барацьбе з нацысцкай Германіяй і яе  саюзнікамі.

Жнівень  1941

Сумесная аперацыя  СССР і Вялікай Брытаніі па ўводзе войскаў у Іран, каб униможливиты яго  ўступленне ў вайну на баку Германіі і спыніць дзейнасць нямецкай агентуры.

14 Жніўня  1941

Падпісанне ЗША і  Вялікабрытаніяй Атлантычнай хартыі, у якой былі выкладзены асноўныя мэты ўдзелу  дзвюх краін у вайне і прынцыпы пасляваеннага ўладкавання свету.

1 Кастрычнік  1941

Пагадненне паміж СССР, ЗША  і Вялікабрытаніяй аб дапамозе Савецкаму Саюзу зброяй і харчаваннем.

Снежань  1941

Уступленне ЗША ў вайну  пасля нападу Японіі на воеено-марскую базу ЗША Пэрл-Харбар. Далучэнне СССР  да Атлантычнай хартыі. Распаўсюджванне на СССР закону аб ленд-Лізе.

1 студзеня  1942

26 дзяржаў падпісалі  Дэкларацыю Аб'яднаных Нацый, якая грунтавалася на прынцыпах Атлантычнай хартыі.  Краіны, якія падпісалі Дэкларацыю абавязаліся выкарыстаць свае рэсурсы  для барацьбы супраць агресорiв, супрацоўнічаць у вайне i не заключаць  сепаратнага міру.

26 мая 1942 г.

Дагавор паміж СССР i  Вялікабрытанію аб саюзе ў вайне супраць гітлераўскай Германіі і яе  сателiтiв ў Эўропе. Дагавор прадугледжваў супрацоўніцтва i ўзаемнай  дапамогі і пасля вайны.

11 Чэрвеня  1942

Дагавор паміж ЗША і  СССР аб узаемадапамозе ў вядзенні вайны супраць агрэсараў. Абодва бакі  абавязаліся пастаўляць адна адной абаронныя матэрыялы, iнфармацыю, развіваць  гандаль і ажыццяўляць эканамічнае супрацоўніцтва.

27  Верасні 1942 года

СССР прызнаў лідэра руху  «Свабодная Францыя» генерала Ш. Дэ Голя ў якасці кіраўніка ўсіх свабодных  французаў.

 

            26 мая 1942 г. ў Лонданебыло падпісана дамова паміж СССР i Вялікабрытанію аб саюзе ў вайне супрацьгітлераўскай Германіі і яе сателiтiв ў Еўропе. Дагавор прадугледжваўсупрацоўніцтва i ўзаемнай дапамозе пасля вайны. У Вашынгтоне адбылісясавецка-амерыканскія перамовы, якія завяршыліся падпісаннем Чэрвень 111942 пагаднення аб узаемадапамозе ў вядзенні вайны супраць агрэсараў. Абедзвебоку абавязаліся пастаўляць адна адной абаронныя матэрыялы, iнфармацыю,развіваць гандаль і ажыццяўляць эканамічнае супрацоўніцтва. Гэтыя два пагадненнізавяршылі фарміраванне антыгітлераўскай кааліцыі.

            Вайна выявіла супадзенне карэнныхнацыянальных інтарэсаў дзяржаў, якім пагражалі нiмецький фашызм i японскімiлiтаризм. У інтарэсах захавання сваіх краін амерыканскі, англійская ісавецкі ўрада вымушаныя былі пайсці на супрацоўніцтва, адкінуўшы ідэалагічныярознагалоссі. Антыфашысцкая кааліцыя дзяржаў стала i кааліцыяй народаў, што спрыялаяе трываласці.

            Самым галоўным ва ўзаемаадносінах паміжСССР, ЗША і Вялікабрытаніяй з самага пачатку стала праблема адкрыцьця Другогафронту ў Еўропе. Спачатку гэта планавалася на 1942 г.

 

6. Напад Японііна Пірла-Харбар і пачатак вайны на Ціхім акіяне

            Пасля падпісання Траістага пакту(1940 г.) Японія праводзіла актыўную захопніцкай палітыкі ў Азіі. Японскіямілітарысты захапілі частку Кітая, а пасля паражэння Францыі падпісалі пагадненнеурадам Петена (ліпень 1941) аб праве стварэння баз у франзузькихкалоніях - Лаосе, В'етнаме, Камбоджы. Пранікненне японцаў да Індакітаязаахвоціла ЗША да замарожваньня японскіх капіталаў у амерыканскіх банках і ўЭмбарга на пастаўкі Японіі нафты. Рашэнне ЗША падтрымалі Вялікабрытанія іГаландыя. З прычыны гэтага японская знешняя гандаль скарацілася на 3 / 4, аімпарт нафты - на 9 / 10. Японская эканоміка апынулася перад пагрозай краху. 2Ліпеня 1941 года японскае кіраўніцтва прыняло рашэнне «прасоўвацца наПоўдзень », гэта значыць захапіць краіны Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. Японіявырашыла уступіць ў барацьбу з ЗША за панаванне на Ціхім акіяне.

            Галоўнакамандуючы японскага флотуадмірал І. Ямамота паабяцаў імператару, што бліжэйшым паўгода ён зможа утрымацьстратигичну ініцыятыву, але далей ён не можа гарантаваць пазітыўнага развіццяпадзей для Японіі.

 

Суадносінамі сілаў бакоў да пачаткувайны ў Ціхім акіяне

 

Віды ўзброеных сіл і  класы караблёў

Японскія

сілы

Англа-амэрыкана-

галандскія сілы

Суадносіны

Наземныя войскі

(Тыс. чал)

400

420

1:1

ВПС (самалётаў)

1100

1329

1:1,2

Самалёты на авіяносцах

550

280

2:1

Лінейныя караблі

(Лінкоры)

10

11

1:1,1

Авіяносцы

10

4

2,5:1

Крэйсеры

36

35

1:1

Эсмінцы

113

100

1,1:1

Падводныя лодкі

63

86

1:1,3

 

4

 

            Японская флот незаўважаным падышоўда Гавайскіх астравоў і 7 снежні 1941 г. атакаваў 350 самалётамі завіяносцаў амерыканскую ваенна-марскую базу Пэрл-Харбар. Амерыканцы згубілі19 ваенных караблёў, 272 самалёты i звыш 3 тыс. вайскоўцаў. Такімчынам, Японія адным раптоўным ударам на час атрымала перавага на мора ізахапіла стратэгічную ініцыятыву. 8 сьнежня ЗША i Вялікабрытанія абвясцілівайну Японіі. Германія i Італія заявілі аб сваім намеры пазмагацца са ЗлучаныміШтатамі. Такім чынам, у канцы 1941 г. усе вялікія дзяржавы былі втягнутiу Другую сусветную вайну.

CD_I_34

Адмірал Ямамотаузначальваў напад на амерыканскую

 марскую базу ў Пэрл-Харбар на Гавайскіхосровах. 1941

 

            У той жа дзень японцы пачалі прасоўваццау Тайландзе (стаў саюзнікам Японіі), Ангельскай Малайи (зараз Малайзія) іБірме. Адначасова пачалася высадка японскага дэсанта ў Інданэзіі ў Малайе іна Філіпінах. У снежні 1941 быў захоплены Ганконг, выспы Гуам,Уейк, якія былі важнымі апорнымі базамі саюзнікаў.

            Амерыканскі гарнізон наФіліпінскіх выспах без падтрымкі з паветра i мора быў разбіты ікапітуляваў (травень 1942) Страты дасягалі 130 тыс. чал.

            У лютым 1942 г. капітулявалаважная англійская ваенна-марская база, крэпасць Сінгапур. У гэтым жа месяцыадбылася марская бітва ў яванскі мора, дзе японцы знішчылі злучануюангла-амэрыкана-галандскую эскадру. Пасля гэтага японскія войскі хуткаакупавалі усе выспы Інданезіі, увесну 1942 г. высадзіліся ў Новай Гвінеіі падышлі да Аўстраліі.

            Такім чынам, было захопленавелізарную тэрыторыю з насельніцтвам 150 млн. чалавек і вялізнымі прыроднымірэсурсамі.

            Саюзнікі страцілі толькі сухапутныхвойскаў больш за 300 тыс. чалавек, Японія - 20 тыс. чал. Працягваючы наступ уІндыі, на Аўстралію і на не захопленыя астравы Ціхага акіяна, Японія спрабавалаавалодаць усімі важнымі стратэгічнымі пунктамі ў Азіяцка-Ціхаакіянскімрэгіёне і прымусіць ЗША і Вялікабрытанію заключыць выгадны для яе свет.

 
7. Вайна ўПаўночнай Афрыцы і Міжземнамор'е

            У пачатку 1941 г. да ПаўночнайАфрыкі на дапамогу італьянскім войскам прыбыў нямецкі Афрыканскі корпус начале з генералам Роммель. Яго прыбыццё дазволіла не толькі спыніць паспяховынаступ ангельцаў у Лівіі, але і адкінуць іх у Егіпет. Паспяховыя дзеянні Роммеляпрынеслі яму мянушку "Ліс пустыні".

CD_I_35

ФельдмаршалРоммель

 

            Ініцыятыве ў Паўночнай Афрыцызавалодалі дзяржавы фашысцкага блока. Аднак, у тыле нямецкіх войскаўДухмяны войскі ўтрымлівалі важны стратэгічны пункт Тобрук, які не даваўРоммель працягваць наступ. Усе спробы зламаць супраціў ангельцаў былі няўдалымі.У лістападзе 1941 г. ангельцы ажыццявілі ўдалы наступ па деблокады Тобрукаі зноў авалодалі Керенаикою. Поспехі ангельцаў прывялі да парушэння марскіхперавозак італьянцаў і немцаў ў Міжземным моры і паставілі корпус Роммеляпад пагрозай застацца без падмацавання і амуніцыі. Гэта занепакоіла нямецкаекамандавання, якое вырашыла сур'ёзна заняцца Міжземнамор'ем. Ключавымпунктам ангельскай панавання ў Міжземным мора быў о.Мальта, якізнаходзіўся як раз па сярэдзіне мора. Спачатку нямецкая авіяцыя і падводныя лодкіразам з італьянскім флотам нанеслі дастаткова адчувальныя ўдары па ангельскайфлота ў Міжземнамор'е: было пацепленае або выведзена са строю найбуйнейшыя караблі(Удалая аперацыя была праведзена італьянскімі дыверсантамі ў Александрыі 19Снежань 1941 г, калі былі пашкоджаны два ангельскіх лінкора). Затымпачаліся сістэматычныя бамбавання о.Мальта, якія мелі завяршыцца нямецкімдэсантам ў ліпені 1942 г. Аднак Гітлер аддаў перавагу наступу Роммеля,які павінен быў захапіць Александрыю і Суэцкі канал. У сакавіку італа-нямецкіявойскі пачалі наступ ў Егіпце і былі з вялікімі цяжкасцямі спыненыя ў 100 км адАлександрыі. На чэрвені 1941 г. войскі Роммеля захапілі Табрук -ключавы пункт брытанскай абароны i ўзялі ў палон 33 тыс. ягоабаронцаў. За гэта Гітлер прысвоіў яму званне генерал-фельдмаршала. Улетку1942 італа-нямецкія войскі знаходзіліся ў Эль-Аламейна (на паўдарогіу Александрыю), але далейшае іх прасоўванне было спынена брытанскімівойскамі.

 

8. Карэнныпералом на Ціхаакіянскім тэатры вайсковых дзеянняў

Да вясны-лета 1942 г. стратэгічнаяініцыятыва на ўсіх франтах цалкам і цалкам належала Германіі і яесаюзнікам. Саюзнікі па антыгітлераўскай кааліцыі вялі цяжкія абарончыя баі.Аднак на сярэдзіне 1942 г. сітуацыя пачынае змяняцца.

Першыя поспехі, дазволілі змяніцьагульнае стратэгічнае становішча, былі дасягнуты на Ціхім акіяне. 07/08 мая1942 у марской бітве ў каралавы мора, у берагоў Новай Гвінеі,японская ўдарная эскадра, накіравальныя для захопу порта Морсби, пацярпелаяпершую значную паразу. Асаблівасцю гэтай марскога бітвы было тое, што надводныякараблі абедзвюх бакоў не зрабілі ні аднаго стрэлу па парадку. Лёс боювырашыла авіяцыя, базавалася на авіяносцах. Японцы, страціўшы 1 авіяносца, 1эсмінца і 80 самалётаў, вымушаны былі адысці. Ад планаў ўварвання ў Аўстраліюпрыйшлося адмовіцца.

04/06 чэрвені 1942 г. у атолаМідўэй японскі флот (Адмірал І. Ямамота) пацярпеў такое паразу ад амерыканскага флоту (Адмірал Ч. Нимиц), што ўжо не здолеўаднавіць сваю магутнасць да канца вайны. У бою японцы страцілі 4 авіяносца, 1крэйсер і 253 самалёта, амерыканцы - 1 авіяносец, 1 эсмінец і 150 самалётаў.

У выніку гэтых двух паражэнняў Японіястраціла палову сваіх авіяносцаў і вымушана была перайсці да стратэгічнайабароны. Амерыканцы ў сваю чаргу перайшлі да актыўных баявых дзеянняў.У жніўні 1942 г. яны пачалі барацьбу за востраў Гуадалканал (групаСаламонавых выспаў). Жорсткія баі разгарнуліся на мора, у паветры і на сушы.Яны працягваліся да лютага 1943 года і завяршыліся поўным паражэннем Японііу гэтым рэгіёне. Перамога амерыканцаў азначала за ўсё ў барацьбе на Ціхімакіяне пераход ініцыятывы ў ЗША.

 

Вынікі

1941-1942 гг былі насычаны падзеямі, якія былівызначальнымі для далейшага ходу вайны. У вайну ўступілі і былі ўцягнутыя СССР,Японія, ЗША. Вайна стала сапраўды сусветнай. 1941 стаў крахам дляГерманіі, а 1942 - Для Японіі, стратэгіі "бліцкрыгу". Хоцькраіны Траістага пакту ўтрымлівалі стратэгічную ініцыятыву, але ўжо сталаясна, што іх паражэнне непазбежна.

 

Пытанні і заданні:

1.    Якія былі прычыны нападу Германіі і яе саюзнікаў на СССР?

2.    Вызначце асноўныя палажэнні плана «Барбароса». Атрымалася яго рэалізаваць?

3.    Параўнайце сталінскую і гітлераўскую ваенныя дактрыны.

4.    Маршал Васілеўскіпасля вайны сцвярджаў, што сталінская «віна ў тым, што ён не злавіў тоймяжы, далей якой яго палітыка «станавілася не толькі непатрэбнай, але інебяспечнай. Такую мяжу трэба было смела перайсці ». Аб якой «граніцу» гаворыццагаворка?

5.    Як разгортваліся падзеі насавецка-германскім фронце у 1941 г.? Што абумовіла паражэнне Чырвонай армііна пачатковым этапе вайны?

6.    Прааналізуйце табліцу. Чым былі абумоўлены такія суадносіны страт паміжСССР і Нямеччынай?

 

Страты СССР і Германііна 10 Ліпеня 1941

 

Асабісты склад

Танкі

Гарматы

Самалёты

Савецкія войскі

815700 чал.

11783

21500

4013

Нямецкія войскі

79058 чал.

350

1061

826

 

 

7.    Страты Чырвонай Арміі у 1941 г. складалі 67% стралковай зброі, 91%танкаў, 90% гармат і мінамётаў, 90% самалётаў, амаль увесь кадравы склад арміі.Як Вы лічыце, дзякуючы чаму Савецкаму Саюзу ўдалося выстаяць і перамагчыворага?

8.    Якая роля бітвы за Маскву ў ходзе Другой сусветнай вайны?

9.    Што абумовіла паразу Чырвонай арміі ўвесну 1942 г.?

10. Якія прычыны нападу Японіі на ЗША? Ахарактарызуйце падзеі 7 сьнежня1941 у Пэрл-Харбар.

11. Як разгортваліся падзеі вайны ў басейне Міжземнага мора і Паўночнай Афрыцыў другой палове 1941 - пачатку 1942 г.?

12. Складзіце сенхронистичну табліцу падзей на франтах Другой сусветнай вайны ў1941-1942 гг

 

Савецка-германскі Фронт

Афрыканскі, Міжземнаморскі тэатры баявых дзеянняў

Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў